'2026' 'Şubat' blog yazısı

Günümüzde mikrobiyoloji eğitimi, sadece teorik bilgi aktarımı değil, aynı zamanda ileri düzey laboratuvar tekniklerinin (Next Generation Sequencing, PCR, vb.) uygulanmasını içeren multidisipliner bir süreci kapsamaktadır. Sertifika programları, lisans eğitimini tamamlayıcı bir unsur olarak veya profesyonellerin spesifik bir alanda uzmanlaşması amacıyla yapılandırılmaktadır.

Pandemi sonrası dönemde SARS-CoV-2'nin genomik evrimi, küresel halk sağlığı izleme stratejilerinin merkezinde yer almaya devam etmektedir. Literatürde EG.5 olarak tanımlanan ve popüler kültüre "Eris" ismiyle yansıyan bu varyant, Omicron soy hattının (XBB.1.9.2) bir alt türevi olarak ortaya çıkmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından "İzlenmesi Gereken Varyant" (Variant of Interest - VOI) statüsüne alınan Eris, virüsün konakçı hücrelerle etkileşiminde ve immün sistemden kaçış mekanizmalarında sergilediği sofistike değişimlerle dikkat çekmektedir.

Laboratuvar kariyerinde iki tür çalışan vardır: Operatör: Numuneyi cihaza verir, çıkan sonucu rapora yazar. Sonucun doğruluğunu sorgulamaz. Analist / Kaliteci: Çıkan sonucu sorgular. "Bu sonuç dünkünden neden farklı?", "Standart sapmamız neden arttı?" sorularını sorar. İkinci gruptaki çalışanlar, laboratuvar yöneticisi olmaya adaydır. Çünkü laboratuvarı yönetmek, Veriyi Yönetmek demektir.

Laboratuvar dünyasında sıkça duyduğumuz bir cümle vardır: "Cihazı kalibre ettirdik, sorun yok." Maalesef, bu çok tehlikeli bir yanılgıdır. Kalibrasyon, cihazın yılda bir gün (o an) doğru çalıştığını gösterir. Peki ya diğer 364 gün?

Kalite yönetiminde kariyer yapan veya laboratuvar şefi olan herkesin masasında, yılın belirli dönemlerinde bir yığın kalibrasyon sertifikası birikir. Çoğu yönetici, yoğunluktan dolayı sadece tarihe bakar, kaşeyi basar ve dosyalar. Bu, kariyerinizde yapabileceğiniz en riskli harekettir.

Bir denetim sırasında denetçi laboratuvara girer ve sorar: "Bu etüvün kalibrasyon sertifikası nerede?" Kalite sorumlusu gururla dosyayı açar, TÜRKAK logolu pırıl pırıl sertifikayı gösterir. Denetçi sertifikaya bakar ve bombayı patlatır: "Sertifikaya göre bu etüv 100°C'ye set edildiğinde aslında 95°C'ye ısınıyor. Ve siz bu etüvde hassas bir analiz yapıyorsunuz. Neden bu cihazı kullanmaya devam ettiniz?

Laboratuvar sektöründe kariyer yapanların çoğu "Analiz Yapmayı" bilir. Bir kısmı "Validasyon Yapmayı" bilir. Ancak çok azı "Ölçüm Belirsizliği Hesaplamayı" bilir.

İşte bu şüpheyi sayısal olarak ifade etme sanatına Ölçüm Belirsizliği (Measurement Uncertainty) diyoruz. ISO 17025 standardı laboratuvarlara der ki: "Bana sadece sonucu verme, o sonuca ne kadar güvendiğini (± Değerini) de söyle." Bu yazıda, Turgay Arıkaya eğitmenliğinde gerçekleştireceğimiz atölye çalışmasının temel felsefesi olan GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) yaklaşımını ve İzlenebilirlik kavramını derinlemesine inceleyeceğiz.

Laboratuvar sektöründe kariyer basamakları bellidir: Analist: Verilen metodu uygular, numuneyi cihaza verir. Kıdemli Analist: Cihazı tanır, bakımını yapar. Metot Geliştirme ve Validasyon Uzmanı: Yeni bir analiz yöntemini sıfırdan kurar, doğrular ve laboratuvara kazandırır. İşte bu 3. seviye, sektörde en az bulunan ve en yüksek maaş skalasına sahip olan yetkinlik seviyesidir.

Laboratuvar akreditasyon dünyasında (ISO 17025), en sık karıştırılan ve denetimlerde en çok uygunsuzluk yazılan konu şüphesiz ki "Validasyon (Geçerli Kılma)" ve "Verifikasyon (Doğrulama)" kavramlarıdır.