Laboratuvarlar, bilimin üretildiği merkezler olduğu kadar, doğru yönetilmediğinde ciddi risklerin barındığı çalışma alanlarıdır. 2008 yılında UCLA (University of California, Los Angeles) laboratuvarında yaşanan ve genç bir araştırmacının ölümüyle sonuçlanan t-Butyllithium kazası, dünyada "Akademik Laboratuvar Güvenliği" algısını kökten değiştirmiştir.
Güvenlik, sadece "gözlük takmak" değildir. Güvenlik; tehlikeyi (Hazard) tanımak, riski (Risk) hesaplamak ve yönetmektir. Bu makalede, modern laboratuvar güvenliğinin temel taşlarını; Risk Hiyerarşisi, GHS (Küresel Uyumlaştırılmış Sistem) ve Acil Durum Prosedürleri ekseninde inceliyoruz.
1. Tehlike ve Risk Arasındaki Fark
Güvenlik yönetiminde ilk adım kavramları oturtmaktır.
Tehlike (Hazard): Zarar verme potansiyeli olan şeydir (Örn: Sülfürik Asit). Tehlikeyi yok edemezsiniz (Asit asittir).
Risk: Tehlikenin bir olaya dönüşme ihtimali ve sonucun şiddetidir.
Laboratuvar güvenliğinin amacı tehlikeyi yok etmek değil, riski kabul edilebilir seviyeye indirmektir. Bunun için "Kontrol Hiyerarşisi" (Hierarchy of Controls) uygulanır:
Eliminasyon: Tehlikeli maddeyi kullanma. (En etkili)
İkame (Substitution): Daha az tehlikeli olanla değiştir (Benzen yerine Toluen kullanmak).
Mühendislik Kontrolleri: Çeker ocak (Fume Hood) kullanmak.
İdari Kontroller: SOP'ler, eğitimler, vardiya düzeni.
KKD (PPE): Eldiven, gözlük, önlük. (En son savunma hattı).
Çoğu kişi güvenliği sadece 5. maddeden (KKD) ibaret sanır, oysa bu en zayıf halkadır.
2. Kimyasalların Dili: GHS ve SDS (MSDS)
Bir kimyasalın ne kadar tehlikeli olduğunu anlamak için GHS (Globally Harmonized System) devreye girer.
Piktogramlar: Eskiden kullanılan "Turuncu" karelerin yerini, "Kırmızı Baklava" dilimleri almıştır.
Alev: Yanıcı.
Ünlem İşareti: Tahriş edici, dikkat.
Kuru Kafa: Akut toksik (Ölümcül).
Sağlık Tehlikesi (İnsan silüeti): Kanserojen, mutajen.
Ancak etiket yetmez. Her kimyasalın kimliği SDS (Safety Data Sheet - Güvenlik Bilgi Formu)'dur. 16 maddeden oluşan bu belgede analistlerin mutlaka bakması gereken kısımlar:
Madde 2: Zararlılık Tanımlanması (H ve P kodları).
Madde 4: İlk Yardım Önlemleri (Göze kaçarsa ne yapılır?).
Madde 8: Maruziyet Kontrolleri/Kişisel Korunma (Hangi eldiven? Nitril mi Neopren mi?).
Madde 10: Kararlılık ve Tepkime (Neyle karıştırma?).
3. Kimyasal Depolama: Geçimsizlerin Savaşı
Laboratuvar kazalarının büyük kısmı yanlış depolamadan kaynaklanır. Kimyasallar alfabetik sıraya göre DEĞİL, uyumluluk matrisine göre saklanmalıdır.
Oksitleyiciler (Örn: Nitrik Asit) ile Yanıcılar (Örn: Etanol): Asla yan yana gelmemelidir. Yangın/Patlama riski.
Asitler ve Bazlar: Ayrı dolaplarda (Korozyon dayanımlı) saklanmalıdır.
Siyanürler ve Asitler: Karışırsa ölümcül HCN gazı çıkarır.
4. Atık Yönetimi: Lavabo Bir Çöp Kutusu Değildir
Bir kimyasalın lavaboya dökülmesi, sadece çevre suçu değil, aynı zamanda boru hatlarında reaksiyon riskidir (Örn: Sodyum Azür'ün bakır borularda patlayıcı tuz oluşturması).
Halojenli Atıklar: (Kloroform, DCM) ayrı toplanır (Yakma maliyeti yüksektir).
Halojensiz Atıklar: (Aseton, Metanol) ayrı toplanır.
Ağır Metal ve Asit Atıkları: Nötralizasyon ve çöktürme gerektirir.
5. Acil Durum Müdahalesi
Kaza geliyorum demez. Bir asit döküldüğünde (Spill) o an düşünmeye vaktiniz yoktur.
Küçük Dökülmeler: "Spill Kit" kullanılır. Asit döküldüyse üzerine bazik absorban, baz döküldüyse asidik absorban dökülür.
Kişisel Maruziyet: Göze kimyasal kaçtıysa, en az 15 dakika göz duşunda yıkanmalıdır. Bu süre pazarlığa açık değildir.
Sonuç
Güvenlik, laboratuvarın en önemli "Yumuşak Becerisi" (Soft Skill) gibi görünse de aslında en kritik "Teknik Yetkinliğidir". Güvenli çalışmayı bilmeyen bir analist, laboratuvar için bir yükümlülüktür. Lab Akademi Web Semineri Aboneliği ile alacağınız bu eğitim, size sadece kuralları değil, hayatta kalma ve çevrenizi koruma bilincini kazandıracaktır.
