Bir laboratuvar raporunda sonucun "100 mg/L" olarak verilmesi, bilimsel açıdan eksik, hatta hatalı bir ifadedir. Çünkü evrendeki hiçbir ölçüm cihazı ve hiçbir metot "Mükemmel" değildir. Her ölçümün içinde bir miktar şüphe (Doubt) vardır.
İşte bu şüpheyi sayısal olarak ifade etme sanatına Ölçüm Belirsizliği (Measurement Uncertainty) diyoruz.
ISO 17025 standardı laboratuvarlara der ki: "Bana sadece sonucu verme, o sonuca ne kadar güvendiğini (± Değerini) de söyle."
Bu yazıda, Turgay Arıkaya eğitmenliğinde gerçekleştireceğimiz atölye çalışmasının temel felsefesi olan GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) yaklaşımını ve İzlenebilirlik kavramını derinlemesine inceleyeceğiz.
1. Metrolojik İzlenebilirlik: Zincirin Gücü
Ölçüm belirsizliğinden önce, "Ölçümün Doğruluğu"nu garanti etmelisiniz.
Laboratuvarınızdaki terazi gerçekten 1 gramı 1 gram mı tartıyor? Bunu bilmenin tek yolu İzlenebilirlik Zinciridir.
Sizin Teraziniz -> Kalibrasyon Firmasının Kütle Seti -> UME (Ulusal Metroloji Enstitüsü) -> BIPM (Uluslararası Standart).
Bu zincirdeki her halka, bir önceki halkanın belirsizliğini taşır. Eğitimde, kalibrasyon sertifikalarındaki bu izi nasıl süreceğinizi öğreneceksiniz.
2. Tip A ve Tip B Değerlendirme Nedir?
Belirsizlik hesabının kalbi bu ayrımdadır. Çoğu laboratuvarcı bunları karıştırır.
Tip A Değerlendirme (İstatistiksel): Laboratuvarın kendi ürettiği veridir.
Örnek: Bir numuneyi 10 kez analiz ettiniz, 10 farklı sonuç buldunuz. Bu sonuçların standart sapması, metodun rastgele hatasıdır ve Tip A belirsizliktir. (Burası Validasyon eğitiminden gelir).
Tip B Değerlendirme (Bilgiye Dayalı): Laboratuvarın dışarıdan aldığı veridir.
Örnek: Terazinizi kalibre ettirdiniz, sertifikada "Belirsizlik: ±0.1 g" yazıyor. Bu, sizin hesaplamadığınız ama kabul etmek zorunda olduğunuz Tip B belirsizliktir.
Örnek: Cihazın dijital ekranı virgülden sonra 2 basamak gösteriyor. Çözünürlükten gelen hata Tip B'dir.
3. Belirsizlik Bütçesi (Uncertainty Budget) Oluşturmak
Bir muhasebeci nasıl gelir-gider bütçesi yaparsa, laboratuvarcı da Hata Bütçesi yapar.
Balık Kılçığı ile tüm kaynakları (Sıcaklık, Pipet, Safsızlık, Analist) yaz.
Her birini standart sapmaya çevir.
Hepsini karelerini alıp topla (Karekökler toplamı).
Genişlet ($k=2$ ile çarp).
Sonuç: $100 \pm 2.4$ (%95 Güvenle).
Artık sonucunuz bilimsel bir gerçektir.
Özetle
Ölçüm belirsizliği, laboratuvarcılığın "Matematiksel Vicdanı"dır.
Bilgisayarınızı ve verilerinizi alın, bu hesaplamayı birlikte yapalım.
