"Kalite" kelimesi, günlük hayatta genellikle "lüks" veya "pahalı" olanı tarif etmek için kullanılır. Ancak bilim ve endüstri dünyasında kalite, çok daha somut ve ölçülebilir bir kavramdır: "İsteklere Uygunluk" (Crosby) veya "Kullanıma Uygunluk" (Juran).
Bir laboratuvar için kalite; üretilen analiz sonucunun doğru, kesin, tekrarlanabilir ve izlenebilir olmasıdır. Ancak bu teknik çıktılar, sadece iyi cihazlarla değil, Toplam Kalite Yönetimi (TKY - TQM) felsefesinin benimsenmesiyle mümkündür. Bu makalede, 20. yüzyılın ortalarında Japonya'da yükselen ve tüm dünyaya yayılan kalite felsefelerinin, modern laboratuvarın işleyişini nasıl şekillendirdiğini inceliyoruz.
1. Kalitenin Tarihsel Evrimi: Muayeneden Yönetime
Sanayi devriminin ilk yıllarında kalite, "Muayene" (Inspection) aşamasından ibaretti. Ürün üretilir, hatalı olanlar ayıklanıp atılırdı. Bu, laboratuvar dünyasında "Analizi yap, sonuç kötü çıkarsa tekrar et" mantığına denk gelir ki bu çok maliyetlidir.
Zamanla bu yaklaşım evrildi:
Kalite Kontrol (QC): İstatistiksel yöntemlerin sürece dahil edilmesi.
Kalite Güvence (QA): Hatanın oluşmasını engelleyecek sistemlerin kurulması (SOP'ler, Validasyonlar).
Toplam Kalite Yönetimi (TKY): Kalitenin sadece kalite departmanının değil, kapıdaki güvenlikten genel müdüre kadar herkesin sorumluluğu olması.
Laboratuvarda TKY; numuneyi kabul eden personelin, cam malzemeyi yıkayan görevlinin ve raporu onaylayan müdürün aynı "mükemmellik" vizyonuna sahip olmasıdır.
2. Deming Döngüsü (PUKÖ): Laboratuvarın Kalp Atışı
Dr. W. Edwards Deming, kalite yönetiminin babası olarak kabul edilir. Onun geliştirdiği PUKÖ (Planla - Uygula - Kontrol Et - Önlem Al) döngüsü, bugün ISO 17025 ve ISO 15189 gibi laboratuvar standartlarının temelini oluşturur.
Planla (Plan): Analize başlamadan önce her şey planlanmalıdır. Hangi metot kullanılacak? Kim yapacak? Riskler neler? Cihaz kalibrasyonları tam mı?
Uygula (Do): Planlanan aktivitenin gerçekleştirilmesidir. Analizin SOP'ye (Standart Operasyon Prosedürü) birebir uygun yapılması aşamasıdır.
Kontrol Et (Check): Sonuçların doğrulanmasıdır. İç kalite kontrol (QC) numuneleri limitler dahilinde mi? Şahit numune sonucu tutarlı mı?
Önlem Al (Act): Eğer bir sapma varsa düzeltici faaliyet (DÖF) başlatılır. Eğer sonuç mükemmelse, bu başarı standartlaştırılır ve yeni norm haline getirilir.
Laboratuvarda bu döngü asla durmaz. Her analiz, her gün, her rapor bu döngünün bir parçasıdır.
3. Kaizen Felsefesi: Sürekli İyileştirme (Continuous Improvement)
Japonca "Kai" (Değişim) ve "Zen" (İyi) kelimelerinin birleşiminden oluşan Kaizen, "Bugün dünden daha iyi, yarın bugünden daha iyi olmalı" felsefesine dayanır. Laboratuvar ortamında Kaizen, devrimsel büyük değişimleri değil, küçük ama sürekli iyileştirmeleri hedefler.
Örnek: Bir laboratuvarda analistlerin sık kullandığı pipet uçlarının yerini 1 metre değiştirmek, günde 50 kez o hareketi yapan analist için yılda saatlerce zaman tasarrufu sağlar.
Örnek: Atık yönetiminde yapılan küçük bir etiketleme düzenlemesi, tehlikeli atık maliyetlerini %10 düşürebilir.
Kaizen, laboratuvardaki "Muda" (İsraf) kaynaklarını bulup yok etmektir. Bekleme süreleri, gereksiz hareketler, aşırı stok veya hatalı analizler birer israftır.
4. Toplam Kalite Yönetiminde Yapılan Hatalar
Birçok laboratuvar, TKY'yi sadece "Belge Almak" (ISO 9001 sertifikasını duvara asmak) olarak görür. Bu en büyük hatadır.
Hata 1: Üst Yönetimin İnanmaması: Eğer laboratuvar müdürü kaliteye inanmıyorsa, çalışanlar da inanmaz.
Hata 2: Eğitimsizlik: Kalite araçlarını (Balık kılçığı, Pareto analizi vb.) kullanmayı bilmeyen personel sorunu çözemez.
Hata 3: Korku Kültürü: Deming'in 14 ilkesinden biri "Korkuyu uzaklaştırın" der. Eğer personel hata yaptığında cezalandırılmaktan korkarsa, hataları gizler. Gizlenen hata, laboratuvarın en büyük düşmanıdır.
Sonuç
Kalite, bir varış noktası değil, bitmeyen bir yolculuktur. Laboratuvarlar, sadece doğru sonucu bulmakla değil, o doğru sonuca giden süreci mükemmelleştirmekle yükümlüdür. Lab Akademi Web Semineri Aboneliği kapsamındaki bu eğitimle, laboratuvarcılığa sadece teknik bir iş olarak değil, bir yönetim felsefesi olarak bakmayı öğreneceksiniz.
👉 Kalite Yolculuğunuza Başlamak İçin Buraya Tıklayınız.
