Laboratuvar akreditasyon dünyasında (ISO 17025), en sık karıştırılan ve denetimlerde en çok uygunsuzluk yazılan konu şüphesiz ki "Validasyon (Geçerli Kılma)" ve "Verifikasyon (Doğrulama)" kavramlarıdır.
Çoğu analist bu iki terimi eş anlamlı zanneder; ancak aralarında dağlar kadar fark vardır. Yanlış olanı uygularsanız, emeğiniz ve bütçeniz boşa gider. Bu rehberde, bu karmaşık süreci netleştirecek ve performans parametrelerinin (LOD, LOQ, Kesinlik) derinlemesine analizini yapacağız.
1. Temel Ayrım: Hangi Durumda Hangisi Yapılır?
Basit bir kural seti ile başlayalım:
Verifikasyon (Doğrulama): Eğer uluslararası standart bir metodu (Örn: EPA, ISO, ASTM, SM) laboratuvarınızda hiç değiştirmeden uyguluyorsanız, Verifikasyon yaparsınız.
Soru şudur: "Bu standart metot çalışıyor, biliyorum. Ama benim laboratuvarımda, benim cihazımla ve benim personelimle de doğru çalışıyor mu?"
Kapsam: Daha dardır. (Genellikle Doğruluk ve Kesinlik yeterlidir).
Validasyon (Geçerli Kılma): Eğer standart olmayan bir metot kullanıyorsanız, standart metodu değiştirdiyseniz (Örn: Farklı bir çözücü kullandınız) veya laboratuvarınızda kendi metodunuzu geliştirdiyseniz (In-house method), Validasyon yaparsınız.
Soru şudur: "Bu metot, amaçladığım analizi yapmaya bilimsel olarak uygun mu?"
Kapsam: Çok geniştir. Tüm performans parametrelerine bakılır.
2. Performans Parametrelerinin Derin Analizi
Validasyon bir "Check-list" değildir; bir bilimsel kanıtlama sürecidir. İşte kanıtlamanız gerekenler:
A. Seçicilik (Selectivity) ve Spesifiklik
Metodunuz sadece aradığınız maddeyi mi ölçüyor? Yoksa ortamdaki diğer maddeler (Matris) sonucu etkiliyor mu? Bunu kanıtlamak için boş numune (blank) ve standart eklenmiş numuneleri karşılaştırmalı, gerekirse kromatografik ayırımı (Peak Purity) kanıtlamalısınız.
B. Gözlenebilme (LOD) ve Tayin (LOQ) Sınırları
Özellikle eser analizlerde (Pestisit, Ağır Metal) hayati öneme sahiptir.
LOD (Limit of Detection): "Burada bir şey var ama miktarını veremem" dediğiniz sınır. (Genellikle Sinyal/Gürültü oranı 3:1).
LOQ (Limit of Quantitation): "Burada şu kadar madde var" diyebildiğiniz ve güvenle raporladığınız en alt sınır. (Sinyal/Gürültü oranı 10:1).
Bu değerleri hesaplamak için sadece formül yetmez, deneysel verilerin standart sapması gerekir.
C. Doğruluk (Accuracy) ve Geri Kazanım (Recovery)
"Gerçek değere ne kadar yakınım?" sorusunun cevabıdır. Bunu bulmak için Sertifikalı Referans Malzeme (CRM) kullanırsınız. CRM yoksa, numuneye bilinen miktarda standart ekler (Spike) ve ne kadarını geri alabildiğinize (Recovery %) bakarsınız. %80-%120 arası genellikle kabul edilebilir sınırdır.
D. Kesinlik (Precision)
"Aynı analizi 10 kere yapsam, hep aynı sonucu buluyor muyum?" sorusunun cevabıdır.
Tekrarlanabilirlik: Aynı kişi, aynı gün, aynı cihaz.
Uyarlık: Farklı kişi, farklı gün, farklı cihaz.
3. İstatistiğin Gücü: Neden t-Test ve ANOVA?
Validasyon verilerini topladınız. Elinizde bir sürü rakam var.
"Benim bulduğum 9.8 değeri ile referans değer olan 10.0 arasındaki fark önemli mi?"
Buna göz kararı ile karar veremezsiniz. t-Testi yapmalısınız. Eğer $p > 0.05$ çıkarsa, "Fark anlamsızdır, metodum doğrudur" diyebilirsiniz.
Turgay Arıkaya eğitmenliğindeki bu eğitimde, bu testleri Excel üzerinde bizzat uygulayarak öğreneceksiniz.
